Yahut Mu Veyahut Mu? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
İstanbul’da, iş yerlerinde, kafelerde, sokaklarda ve toplu taşımada her gün gördüğüm küçük dil hataları, bazen çok daha büyük anlamlar taşır. Birinin doğru ya da yanlış kelimeyi kullanmasının, bazen birinin daha fazla yer kaplamasına, bazen de susmasına yol açtığını gözlemliyorum. “Yahut mu veyahut mu?” sorusu da işte tam burada devreye giriyor. Bu iki kelime arasındaki fark, basit gibi görünse de toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletle ilişkili birçok önemli dinamiği içinde barındırıyor.
“Yahut Mu Veyahut Mu?”: Dilin Gücü ve Günlük Hayatta Yansımaları
Öncelikle, bu dil meselesine açıklık getirelim. “Yahut” ve “veya” arasında bazı konuşmalar arasında bir fark oluyormuş gibi görülse de, Türkçede bu iki kelimenin kullanımı çoğunlukla birbirinin yerine geçebiliyor. Ama gelin görün ki, toplumsal ve dilsel bağlamda, bu iki kelimenin kullanımında, zaman zaman çok daha derin anlamlar ve toplumsal güç dengeleri gizli olabiliyor.
Günlük hayatımda, işyerinde ya da toplu taşımada insanların bazen daha az yer kaplamak için, bazen de daha fazla ses çıkarabilmek için kelimeleri nasıl kullandıklarına dikkat ediyorum. “Yahut” demek, bir seçim anlamına gelirken, “veya” demek daha çok bir zorunluluk gibi hissettirebilir. İnsanlar arasında bu farkı görmek, gerçekten ilginç bir gözlem.
İçimdeki sosyal adalet savunucusu diyor ki: “Dil, sadece iletişim aracı değildir; aynı zamanda bir toplumun gücünü, yerleşik normlarını ve değerlerini de taşır. ‘Yahut’ ve ‘veya’ arasındaki küçük fark bile, sosyal yapıyı etkileyebilir. Çünkü doğru dil kullanımı, toplumun kimlere daha fazla yer tanıdığını ve kimleri görünür kıldığını etkiler.”
Toplumsal Cinsiyet ve Dil: Kadınların ve Erkeklerin Söylemleri Arasındaki Farklar
İstanbul’daki bir kafede, yanımda iki kadın ve bir erkek arkadaşım sohbet ediyordu. Bir noktada kadınlardan biri, “Yahut buna karar vermeliyiz” dedi. Erkeklerden biri, “Hayır, ‘veya’ demelisin,” diye müdahale etti. Kadın, bu uyarıya aldırmadan “Yahut” demeye devam etti. Erkek ise bunu fazlasıyla ciddiye alarak kadının söylediklerini düzeltti. İşin ilginç tarafı, bu durumun sadece bir dil yanlışından ibaret olmayabileceğini fark ettiğimde biraz daha derin düşündüm.
Kadınların daha az söz hakkı bulduğu, sözlerinin genellikle kesildiği ya da düzeltildiği bir toplumda, dilin ince farkları çok şey ifade edebilir. “Yahut” kullanımı, özellikle kadınlar için bir güç gösterisi olabilir; çünkü “veya” gibi, toplumsal olarak kabul gören dilin ötesine geçip kendilerine ait bir alan yaratırlar. Bir anlamda, kelimeler bazında bir çeşit karşı duruş sergileyebilirler.
İçimdeki insan hakları savunucusu ekliyor: “Kadınlar, dildeki küçük ayrıntılarla bile daha fazla yer kaplamaya çalışıyorlar, çünkü çoğu zaman zaten susturuluyorlar ya da yeterince değerli görülmüyorlar.”
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet: Farklı Grupların “Yahut Mu Veyahut Mu?” Seçimi
Şimdi gelin, “yahut mu veyahut mu?” sorusunu sadece bireysel dil tercihleri üzerinden değil, toplumsal bağlamda nasıl bir seçim yapıldığını da inceleyelim. İstanbul’daki bir toplu taşıma aracında, farklı etnik kökenlerden, farklı yaşlardan ve gelir gruplarından insanlar bir araya gelir. Bir insanın “yahut” yerine “veya” demesi, bazen sadece bir dil hatasından ibaret olmayabilir, özellikle de toplumda daha az yer bulan, sesini duyurması zor olan kesimler için.
Bazen, daha az görünür olan gruplar – örneğin, düşük gelirli insanlar ya da etnik azınlıklar – dilin ayrıntılarına daha fazla dikkat ederler. Onlar, bu dil farklarını kendi haklarını savunmak, daha fazla görünür olmak ve toplumsal normlara karşı bir duruş sergilemek için kullanabilirler. Toplumun baskılarından, dilin gücünden faydalanarak bir anlamda kendi varlıklarını daha fazla hissettirmek isteyebilirler.
Bir gözlem yapalım: Geçen gün, bir kafede otururken bir grup genç ile sohbet ediyordum. Bir tanesi, “Yahut yapabiliriz” dedi. Diğerleri hemen düzeltme yaptı: “Hayır, ‘veya’ demelisin.” Bu küçük ama anlamlı dil farkı, bir şekilde toplumsal hiyerarşiye dayalı bir farkındalığı işaret ediyordu. Gençlerin o anda kullandığı dil, yaşadıkları çevreye dair çok şey anlatıyordu. Onlar, bazen toplumun beklentilerine karşı bir tavır takınarak, kelimelerin ardında başka bir anlam da yaratıyorlardı.
İçimdeki çeşitlilik savunucusu şöyle diyor: “Dil, sadece gramatik bir seçim değil, aynı zamanda kimliklerin, toplumların, toplumsal yapıların bir yansımasıdır. Düşük sesle konuşmak zorunda kalanların, yüksek sesle cevap vermek isteyenlerin yaptığı küçük dil tercihleri, bazen çok şey anlatabilir.”
Sonuç: Yahut Mu Veyahut Mu?
Toplumdaki birçok yapıyı, dilin ince farklarında bulmak mümkün. “Yahut mu veyahut mu?” gibi küçük bir dil tercihi, çok daha büyük toplumsal soruları ve güç dinamiklerini işaret edebilir. Kadınların, etnik grupların ya da düşük gelirli bireylerin bu tür küçük seçimlerle kendilerini daha fazla görünür kılmaya çalıştığını söylemek yanlış olmaz. Sonuçta, dil sadece iletişim kurmamızı sağlamaz, aynı zamanda kim olduğumuzu, neyi savunduğumuzu ve hangi haklara sahip olduğumuzu da şekillendirir.
Bir dil hatasından çok daha fazlası söz konusudur. Bu küçük dil farkları, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini, çeşitliliği ve sosyal adaletin eksikliklerini gözler önüne serer. O yüzden, bir “yahut” ve “veya” arasındaki fark, belki de çok şey ifade eder.